Sinti en Roma in Limburg

Sinti en Roma worden in de volksmond sinds de negentiende eeuw vaak zigeuners genoemd, maar ze noemen zichzelf liever niet zo. De eerste vermelding van deze zwervende mensen in Nederland dateert al van 1420 uit Deventer; ze worden dan ‘Egyptenaren’ genoemd, omdat ze werden beschouwd als pelgrims uit Klein-Egypte. De naam is verbasterd tot gypten, gipsy (in het Engels) en gitano (in het Spaans).

In Nederland leven naar schatting minimaal 10.000 Roma en Sinti. Zelforganisaties van Roma en Sinti noemen hogere getallen, namelijk tussen de 20.000 en 22.000 bewoners. In Limburg bevinden zich een kleine 1.000 Sinti en 150 Roma op diverse woonwagencentra, verspreid over twintig gemeenten. Enkele Roma gemeenschappen zijn gehuisvest in woonwijken. Deze groepen hebben zich al ruim voor de Tweede Wereldoorlog in Limburg gevestigd.

Verschil tussen Roma en Sinti

Het onderscheid dat in Nederland tussen Roma en Sinti wordt gemaakt, heeft te maken met de periode van aankomst in Nederland. De term Roma wordt doorgaans gebruikt voor mensen die de in de negentiende en twintigste eeuw naar Nederland zijn getrokken en die afkomstig zijn uit Oost-Europa. (Al zijn sommige Roma pas zeer recent naar Nederland geëmigreerd.) De term Sinti wordt gebruikt voor groepen ‘zigeuners’ die al eeuwen in West-Europa wonen. De meeste Sinti in Nederland hebben zich hier tussen 1900 en 1920 gevestigd en zijn afkomstig uit Frankrijk en Duitsland.

Roma en Sinti oefenden van oudsher opvallende beroepen uit. Zo stonden ze bekend als berenleiders, omdat ze met beren optredens gaven op markt- en dorpspleinen. Maar ze verdienden hun brood ook als ketellapper of paardenhandelaar, en ze vermaakten het publiek van een dorp of stad met hun variété-acts.

Roma en Sinti in Limburg

In de stadspoort van Roermond hing in ieder geval vanaf 1702 een gevelsteen met een aansporing de heidenen te doden. Ook Roma werden in die tijd als ‘heiden’ beschouwd en vervolgd. Over hun aanwezigheid in Limburg is niet zo veel bekend. We weten dat veel Sinti zich tussen 1900 en 1920 in Nederland vestigden vanuit Frankrijk en Duitsland. Ook onder de gastarbeiders die in de jaren zestig van de twintigste eeuw vanuit Italië, Joegoslavië, Griekenland en Turkije naar Nederland kwamen, zaten Roma en Sinti. In tegenstelling tot de ‘oude’ migranten legden zij de nadruk op hun land van herkomst.

In opdracht van het Limburgs Museum maakte Louk Voncken een korte documentaire over Sinti in Limburg.

Wonen

Roma en Sinti wonen bij voorkeur in een woonwagen, een dominant element in hun van oudsher nomadische cultuur. Deze vorm van huisvesting was overigens niet altijd gebaseerd op vrije wil. Door vervolgingen van ‘zigeuners’ in het verleden, waren ze soms gedwongen om een nomadenbestaan te leiden. Omdat veel Nederlandse gemeenten nu maar een beperkt aantal standplaatsen voor woonwagens beschikbaar stelt, staat deze woonvorm onder druk. Jonge Roma en Sinti zijn daarom soms gedwongen tot het wonen in een ‘gewoon’ huis.

Religie

Hoewel de Roma en Sinti van oudsher als ‘heidenen’ werden bestempeld, wil dat niet zeggen dat zij niet-gelovig zijn. Veel Roma en Sinti zijn juist zeer religieus. Ze zijn rooms-katholiek, orthodox of moslim. Ook zijn sommige Roma en Sinti aangesloten bij Pinkstergemeenten. Het oorspronkelijke land van herkomst of een langdurig verblijf in een bepaalde streek speelt vaak een groet rol bij de religieuze achtergrond. In Limburg wonen veel katholieke Roma en Sinti. De verering van Maria speelt voor hen een belangrijke rol. Elk jaar wordt een bedevaart gehouden naar de Kapel in ’t Zand in Roermond. Sinti en Roma uit heel Nederland , en ook van daarbuiten, bezoeken deze feestelijke bijeenkomst.

Documentaire over Roma en Sinti in Nederland

Het meisje Settela

Haar foto is wereldberoemd. Haar identiteit bleef lange tijd verborgen. Settela Steinbach was jarenlang het icoon voor de Jodenvervolging. De foto van het meisje met de holle ogen in een treinwagon op weg van Westerbork naar Auschwitz, stond symbool voor de gruweldaden van nazi-Duitsland. Het is een beeld uit een film die Rudolf Breslauer in 1944 in kamp Westerbork maakte. Breslauer, van Duits-joodse komaf en zelf ook slachtoffer van de Jodenvervolging, kreeg van zijn kampcommandant in Westerbork de opdracht om het kampleven op film vast te leggen. De foto van Settela komt van een van zijn opnames gemaakt in 1944. Pas jaren later bleek dat dit meisje geen joods meisje was, maar een Sinti-meisje uit Buchten, een klein kerkdorp in de buurt van Sittard. Journalist Aad Wagenaar ontdekte wie het meisje werkelijk was en schreef er een boek over (Settela. Het meisje heeft haar naam terug, 1995).

Settela Steinbach werd op 23 december 1934 in Buchten geboren als Anna Maria Steinbach; haar familie kwam uit de regio van Stein in Zuid-Limburg. Cherry Duyns maakte een documentaire over de zoektocht van Wagenaar naar de ware identiteit van het meisje van Stein, zoals ze ook wel bekend staat (Gezicht van het verleden, uitgezonden door de VPRO). Je kunt de documentaire hier terugkijken. Hier kun je meer lezen over het meisje van Stein en haar familiegeschiedenis. En hier kun je de originele filmbeelden terugkijken die in 1944 door Breslauer zijn gemaakt.

Roma en Sinti en muziek

Roma en Sinti staan bekend om hun muzikaliteit. Muziek is dan ook een belangrijke bron van inkomsten voor Roma en Sinti. Django Rheinhardt (1919-1953) is een wereldberoemde Sinti-gitarist uit België wiens muziek nu nog een inspiratiebron is voor muzikanten wereldwijd. Het Rosenberg Trio is een van de bekendste gipsy bands uit Nederland en in de hele wereld bekend. De bandleden lieten en laten zich ook graag inspireren door Django Rheinhardt.

Nederland kent talloze bands die gipsy muziek spelen, ook in Limburg. Romeny Jag is zo’n band. Naast muziek komt ook de vertelcultuur van de Roma en Sinti aan bod tijdens hun optredens. Bekijk hieronder filmpjes van optredens van Romeny Jag en nog een ander voorbeeld van Sinti-muziek gespeeld door de band Tabor. Deze band heeft een voorliefde voor Oost-Europese Roma- en Sinti-liederen, maar kan ook uit de voeten met Hot Club Swing (een genre dat vooral in de jaren veertig populair was). Bovendien spelen ze ook eigen composities. Bekijk hieronder de videoclip van hun nummer O’dschipen.

Romeny Jag in Venlo 2008